Lèsli é Yohann kontré pannan yo té ka fè létid lòtkoté, lwen péyi Gwadloup, lwen tout fanmiy. Yo toulédé té an péyi Babad . Yo ka palé anglé , yo viré èvè tout diplòm a-yo. Yo toulédé ni on bèl travay. Yo ja séré lajan . Yo ka konsidéré lè rivé pou yo mayé. Yo prévwa jou yo ka mayé, yo ka fè sa 25 désanm 2025 toupannan Nwèl ka fèt, kon sa ké ni on sèl kabolo la vèy a Nwèl ki la vey a mayé -la, jou Nwèl ki jou a mayé-la é lendimen Nwèl ki lendimen a mayé-la. On sèl voumtak ! Tout fanmiy ké sanblé. Sé konsa yo ka vwè sa . Sé konsa yo toulédé dakò pou yo fè sa. Apré yo ja prévwa tout jan yo kay òganizé mayé a-yo, yo sizé pou yo réfléchi, ki jan yo kay téré vi a jennfi é jenn gason a-yo.
Yo di ,yonn ka pran pa asi lilèt Granntè é lòt-la ka pran asi lilèt Bastè. Lèsli ki sé moun Vyéfò di, i ka pran pa asi Granntè é Yohann ki sé moun Zabim di i ka pran pa asi Bastè. Sé pou yo pa jwenn twòp moun ki konnèt yo. Sé pou yo woulé a gou a kè a-yo, pou vi a tan a jènnès lib a-yo, pé téré byen. Yo di, la yo kay -la, yo kay yo tousèl san pon moun dèyè do a yo. Yo toulédé di, yo kay adan on swaré, yo chak dè koté a-yo. É yo fè on sèman, yonn ba lòt:
Lesli di : An ka fè, yenki sa mwen anvi fè, an péké lésé pon moun fòsé-mwen fè, sa mwen pa vlé fè. Sé pou sa mwen fè, pa viré kont mwen, kon jèsponm ka viré kont mèt a-y, lè i mal armé.
Yohann di : An ka fè yenki sa mwen anvi fè, an péké lésé pon moun fòsé-mwen fè sa mwen pa vlé fè. Sé pou sa mwen fè, pa viré kont mwen, kon kalachnikov pé viré kont mèt a-y lè i pa byen kenbé-y.
É yo pati, chak moun pran bò a-yo.
Yohann rivé adan on swaré, otila moun ki ka dansé, yo an lanmè-la. DJ-la é artis ki an live ka touvé-yo asi on podyòm ho, asi plaj-la. Yohann abiyé dèpi a ka fanmiy a-y : on chòt, on ti triko tou finn, pétèt I ké rantré an lanmè-la tou kon sa. I poko savé, ki jan lé chòz ké prézanté. I rivé asi on plaj, pa asi Bastè. Ni moun la kon kann. Lòganizatè pa dòmi, yo fè piblisité toubònman. Ou té di tout Gwadloup prézan-la. Lè Yohann rivé , dansé-la té ja koumansé. Yohann ka gadé ki jan anbyans-la yé. I an jan a-y, pas atoupannan ou ka dansé, ni moun ki ka pasé èvè bwason ou pé pran èvè jèton ou achté avan ou rantré an lanmè-la. Biten-la òganizé o luil o zalimèt, o lendeng . Ayen paka dépasé, ayen pa antravè. Tout biten dwèt. Mizik-la o tòp . Sé mizik ou pé dansé ou tousèl oben èvè on moun, sé kon ou vlé. Son- la ka désann. Biten-la bon. Yohann kontan . I byen chwazi. I ja gadé. I paka vwè pon moun i konnèt. Biten-la bon, jan i té prévwa. Yohann rantré ! An lanmè-la, lòganizatè pran prékosyon. I mété dé gran kòd èvè bwé, pou di moun, jis ki koté yo pé rivé pou yo pa néyé. Èvè zafè a kòd-lasa, moun ka dansé yonn si lòt. Sé sa ki bon, i ka ba-w sansasyon. Tout kò a-w ka frisonné.
Alé ! on jenn bèl fanm, mété-y ka dansé douvan Yohann. I pa do é Yohann an do a-y. Pi i ka dansé, i ka pòché asi kò a Yohann, i ka bay fès é Yohann ka bay douvan. Ah non , Yohann té savé swaré-la téké bon. Men I pa konprann i té ké bon konsa ! I kontan menm ! Mi bèl swaré ! On lè, a toupannan I ka dansé, i santi kò a-y chanjé. Fò kwè, menm biten fèt pou jenn bèl fi-la, pas i poché asi Yohann é la, mi Yohann vin konsentré kon lèt-nèslé. É apa yenki konsantré hon, lèt monté é lèt koulé. Lè fiy-la ki té tini on mayo èvè fès dèwò santi on lèt cho ka koulé asi-y, i di non ! , i tro bon ! Fò yo kontinyé ! I sòti ka kouri. Yohann konprann ; i kouri èvè-y. É la a prézan mi yo rivé anba bwa-la. É yo roufèy, roufèy jistan lèt a Yohann fini. Yonn gadé lòt. Yo pé pa palé. Men Yohann sonjé sèman-la i fè èvè Lesli la. I di an kè a-y, chimen pi kout , pou-y byen konprann i savé é chwazi sa i fè, fò i di bèl jenn fi-y la non a-y. I ba fiy-la tout non a-y. É tout biten klè. I fè sa i té vlé fè. Pon moun pa fòséy.
Men sa Yohann pa savé-la, bèl fi-y -lasa, ni lontan i ka atann kèk moun pou fè-y fè on ti-moun. I vé pa enséminasyon atifisyèl madanm pé fè yo tousèl alèkilé. I vlé on ti moun ki ka fèt, kon li menm a-y fèt, san pon mèdsen fouré bouch a-yo adan sa. I fouben, i di, sa i bizwen, sé ji a kò a on nonm pou-y fè on ti-moun; men i pa bizwen nonm. I fè gran létid. I ni on bon travay. La ou ka vwèy la, i an mòd week-end. Men koté lendi, vin vwè-y an biwo a-y ou pé jan di sé-y. La renn pa kouzinn a-y ! Adan jan i ka vwè lavi, on sèl biten ki ka manké-y, sé on ti-moun. I byen fouben. I konnèt kalkilé a ki moman i pé ansent. I fè létid pou sa. Sa Yohann pa sav la, sé dèpi lè a ansent a bèl jenn fi lasa rivé, i ka pati la chas. Manfou a sa ki pri. Sa i touvé, i ké pran é sé pousa i ka sòti tousèl. Alòs pétèt sé sa i kontré oswa-la. Li Yohann, i paka menm sonjé sa. Pou-y , an tout jan , on jenn bèl fi ki yenki livré-y konsa , sé on jenn bèl fi, ki pran prékosyon pou on sèl kou, pa lésé pon tras. Pas, an tèt a Yohann, mennsi i ka rézonné, menm si i tini la konésans, men an tèt a-y, sé fanm ki dwèt prévwa pou pon ti-moun pa vini fè moun konnèt zafè a granmoun. Alòs i paka menm sonjé zafè a tras a plézi. Plézi, sé plézi, plézi pa ni mak ! Sa sèten ! I pa menm savé sé talonnè yo fè-y sèvi. I pa menm savé, pétèt adan enpé lanné i ké yenki vwè kèk moun ka vin kriyé-y Papa douvan pòt a-y.
Lèsli, li a prézan, i pati, i alé adan on swaré anba bwa. Ka fè nwè tout alantou. La moun ka dansé-la tini limyè tou dous. Apenn ou pé vwè figi a on moun. Ou ka rivé vwè kan menm, ki moun ki ka dansé alantou a-w, ki moun ki ka dansé èvè-w. Lèsli sapé ! Men i ni on soulyé léjè, léjè, pas, yo di pa vinn é talon ho, pa vinn é bon soulyé, pas sé an savann moun ka dansé. Pani zafè a podyòm, tout moun-la menm nivo. Men tini bach toutalantou é chak bach ni on fonksyòman. Lèsli ja gadé, i rantré, i péyé plas a-y. Adan sa i péyé, tini bwason. I ranjé kò a-y pou-y pa bwè tròp. I pran on tou piti biyé ki ni toupiti bwason. I on jan jenné, pas i tousèl. Men, ni moun la toubònman ! Ou téké di, toumoun ki trapé piblisité a swaré-la, réponn prézan. Mizik-la ka désann. Sé yenki son a mas. Lèsli enmé sa. Sa ka fè-y sonjé ki jan i ka rimé, lè mas-la ka désann pannan kannaval. I ka yenki gadé. Men, kanmenm, fò-y dansé. Osinon, a pa té lapenn vini.
I ka gadé olwen ! i ka vwè on moun. I ka di dapré-y adan limyè tamizé-lasa, i ka rivé pran figi a moun-la, kan menm. Way ! on boug i té enmé. I té kontré-y adan mas-la. Yo té ka kouri ansanm ansanm tou lé dimanch a kannaval. Boug-lasa, lagé-y kon krab ka lagé mòdan, pou on dòt fanm, é on sèl biten i té di Lèsli an moman-lasa, sé, i pa ka konvini-y ankò an tan kè fanm. Alé savé poukibiten. I pa bay plis lèsplikasyon. Lèsli té pléré kon venn koupé ki ka sennyé. I touvé-y pè nonm. I touvé-y vépa pon nonm. É sé pousa apa ti maché Yohann maché dèyè-y avan yo té touvé mwayen, yonn rantré an santiman a lòt. Men ou ja konnèt lanmou, yo di i paka étenn. Sé goumé ou ka goumé èvè-y pou-w dépasé-y é pou moun-la ki lagé-w-la, pa fè-w fè nenpòt biten. Onlo zimaj koumansé maché an tèt a Lèsli. I ka sonjé pannan lenbé-la, léswa lè I té kouché, sé boug-lasa I té ka vwè an tèt a-y. I touvé-y rété lontan pé pa dòmi, èvè lenbé a boug-lasa. I yenki di, i anvi a-y palé ba-y, pou di-y ki jan i fè-y mal. La vwa lib, pas boug-la ka sanm konsi, i vinn la tousèl. Lèsli poché koté boug-la, é i di-y ki jan i fèy pèd sonmèy. Boug-la pa pèd lakat . I réponn-li :
- Mwen, an tan-lasa, an pa té ka sonjé-w menm. An té ka viv, èvè lòt moun-la an jwen-la !
Lèsli pa pèd la kat. I rété doubout la. On sèl biten Lèsli touvé-y réponn sé :
- Way an ka rigrété an vini la , pas an ké roukoumansé pa dòmi ka sonjé-w.
Boug-la réponn é yo rantré adan on palé :
- B : Si ou vlé , nou pé fété rankont an-nou.
- L : Fété, nou ké bwè é manjé alò ?
- B : An pé anpéché-w pèd sonmèy. .
- L: Ki jan? Nou ka roufèy alò? Nou ka roufè kò an-nou kontré alò ?
- B :Men sonjé byen ni 5 kan sa fini antrè-nou, 2 zan an kontré on nòt, on nan i di mwen wi, 6 mwa nou ka atann on pitit.
- L :An nou roufèy !!!
- B: An kay rézèvé on chanm lotèl pas an ja ka vwè-men an dé janm a-w !
Yo pati ! yo woulé yonn si lòt adan chanm lotèl-la. Plézi, plézi tout jan, plézi san frenné.
Yo routouné an swaré-la. Yo fè konsi yonn pa konnèt lòt.
Lèslii sonjé Yohann, i di: man fou a penn. Konm li é Yohann, yo ni labitid fonksyonné. Si timoun rété ,sé ta Yohann, tan myé. Si a pa ta Yohann , man fou a penn. Lè ou fouwé dwèt a-w adan on tou a foumi, ki jan ou pé savé kilès ki mòdé-w ?
Mwen, an té la asi zèl a on papiyon rouj, jònn, ver, é zétwal jònn a papiyon-la té ka sèvi-mwen chaltouné, pou an té byen oksèvé ki jan yo tout ka fonsyonné. Sa mwen vwè, sé yo tousèl yo sonjé. Yo chwazi, pon moun pa fòsé-yo. Kò a yonn kriyé lòt. Men sa mwen mété mwen ka chèché adan tout istwa-la, sé sitiyasyon a sé timoun-la, ki pé vinn si latè, apré sé kou-lasa… an pa vwè-y. Chak moun-la, ka parèt-mwen sonjé yenki pran plézi a-yo san frenné.
(An tchè mwen non pa ni chanjman non sa pa fini.
Je pense à toi dans mes prières tous les soirs
Avant de m’endormir
Oh yes, baby an-nou viré fè-y)
Maurane Voyer feat Matieu White, Viré fè-y, 2022.
Texte étudié avec 2 classes de seconde, dans le cadre d’une réflexion menée avec leur professeur de Lettres autour du concept de Fanm Potomitan, Lycée Faustin Fleret, 18 octobre 2024 puis présenté dans le cadre suivant :
Journées d’étude Attitude Médiations
Thématique générale : Être parents, est-ce une leçon de vie ?
Carte blanche autour du sous-thème : On sèl kou, on sèl moman… Nèf mwa, la ka atann-vou !
28 novembre 2024, URMA, Saint-Claude